تبلیغات

لینک باکس تبلیغاتی

تبلیغات

تبلیغات

راز کروموزوم Y

1740 بازدید

راز کروموزوم Y

ترجمه: معین فرشچیان

X شبیه به کروموزوم های دیگر است، ولی راز کروموزوم Y که سازنده جنس مذکر است، هنوز ناگشوده مانده است. کروموزوم های  Y، X زوجی عجیب را تشکیل میدهند.

کروموزوم هایی که در انسان جنسیت او را تعیین می کنند، یعنی X و Y یک جفت کروموزوم عجیب هستند.22 جفت کروموزوم دیگری که در سلولهای ما وجود دارند دارای الگو و شکل شبیه به هم اند. مثل شمعدانی هایی دو قلو! یکی از این جفت کروموزوم های بدن ما از پدر و دیگری از مادر به ارث میرسد. اما هر دو اندازه و ژنهای یکسانی دارند (ژن ها واحدهای DNA برای ساخت پروتئین هستند که بیشتر کارهای بدن را انجام میدهند.) در کوسه ماهی ها کروموزوم Y خیلی از X کوچکتر است. از 2000 تا 3000 ژنی که روی X   قرار گرفته اند چیزی بیشتر از چند ژن مشابه ژنهای Y نیست. تعدادی از ژنهای Y،هم آللی بر روی X ندارند. کروموزوم  Y با قطعات DNAی بی معنی و اضافی (Junk DNA) زیادی که دارد قسمت قسمت شده است.

تا این اواخر زیست شناسان در مورد توضیح علت وضع این کروموزوم Y مشکل داشتند. آنها نظریه های گوناگونی ارائه دادند، اما راههای کمی برای آزمودن نظریاتشان وجود داشت؛ اما امروزه وضع تغییر کرده است که این امر مدیون پروژه ژنوم انسان و تلاشهایی است که برای استخراج ردیفهای ژنتیکی 24 نوع کروموزوم مختلف در انسان (22 اتوزوم و X و Y ) صورت گرفته است.

همانگونه که دیرین شناسان میتوانند تکامل گونه ها را از روی اسکلت جانداران و فسیلها ارائه دهند، زیست شناسان مولکولی هم یاد گرفته اند که تکامل کروموزومها و ژنها را از روی آزمایش توالی DNA ثابت کنند. یافته های جدید نشان میدهند که تاریخ کروموزوم های جنسی واقعا پویا بوده است و بصورت یکسری تخریبات برجسته Y و تغییرات جبران کننده در کروموزوم X است، این اثر متقابل بی تردید تا امروز ادامه یافته است.

همچنین کروموزوم Y که بیشتر به عنوان کشتارگاه (ژنها) در نظر گرفته می شد و تنها کارش را مذکر کردن جنین می دانستند، اکنون ثابت شده است که کارهایی بیشتر از آنچه زیست شناسان می پنداشتند، می کند. کروموزوم Y در طی 300 میلیون سال برنامه ریزی شده است تا یکسری ژنهای مهم را که برای زنده ماندن نرها اهمیت دارد حفظ کند و دیگر ژنهایی را که برای لقاح اهمیت دارند کسب کند.

فقط حس کنجکاوی محض بسیاری از پژوهشگران را به مطالعه تکامل کروموزوم های جنسی انسان وادار کرد، اما تمایل برای توضیح علت عقیمی مردان این مطالعات را مهم و ارزشمند کرد. کشف ژنهای Y که قابلیت باروری را کنترل می کردند، میتوانست درمانهای جدیدی برای مردانی که آن ژنها را نداشتند یا آن ژنهایشان جهش یافته بود ارائه کند. قبل از قرن 20 زیست شناسان فکر میکردند که اثرات محیط جنسیت را در انسان و سایر پستانداران تعیین میکند مثل آن چیزی که در خزندگان امروزی وجود دارد. در خزندگان دمای جنین در یک مرحله ابتدایی در تکامل باعث نر یا ماده شدن می گردد. در اویل 1900 محققین متوجه شدند که داوری کردن در این باره به عهده کروموزوم ها است. در حدود 20 سال بعد متوجه شدند که کروموزوم های موثر در تعیین جنسیت در پستانداران X و Y است.

نکات کلیدی

در طی چند دهه محققان متوجه شدند که Y تعیین کننده نر بودن است و متوجه شدند که X و Y در حقیقت از یک جفت کروموزوم های اتوزومال از یک جد باستانی مشتق شدند. بصورت اتفاقی زمان کوتاهی قبل یا بعد از پیدایش پستانداران یک جهش در یک قسمت کوتاه یکی از کروموزوم های اتوزومال باعث شده آن کروموزوم به Y تبدیل شود و جنین هایی که این کروموزوم جهش یافته را به ارث برده اند به جنس مذکر تبدیل شوند و جنین هایی که دو X را به ارث برده اند ماده شوند.

متخصصین ژنتیک در سال 1990 یک بخش از Y را شناسایی کردند که باعث بروز صفات مردانگی می شود. آن ژن خاص SRY (Sex determining region y) یا منطقه تعیین جنسیت Y نامیده می شود. پروتئینی که توسط SRY تولید می شود بوسیله فعال کردن ژنهایی که روی کروموزوم های متفاوتی قرار گرفته اند تشکیل شدن بیضه ها را تحریک می کنند، بعد توستسترون و سایر موادی که در بیضه ها ساخته می شود باعث ظهور صفات مردانه می گردد.

محققین عقیده دارند که کروموزوم های جنسی انسان حیات را بصورت یک جفت کروموزوم های شبیه به هم شروع کرد ه اند چون در مناطق نوکی کروموزوم های X و Y بازهایی وجود دارد که می توانند در فرآیند نوترکیبی (Recombination) با هم شرکت می کنند. در طی میوز (تقسیم سلولی که تولید اسپرم و تخمک می کند) کروموزوم ها از طول در کنار هم قرار می گیرند و قطعاتی را بین خود رد و بدل می کنند و یک نسخه از هر کروموزوم اتوزوم و یک کروموزوم جنسی در هر یک سلول جنسی (اسپرم یا تخمک) قرار میگیرد. در طول میوز X و Y در آقایان کنار یکدیگر قرار میگیرند و قسمتهایی از نوک کروموزوم ها در فرآیند نوترکیبی شرکت می کنند اما آن قسمتهایی از کروموزوم Y که با X نوترکیبی ندارد که 95% Y را تشکیل میدهند کلید حل این مسئله است که چگونه کمبود نوترکیبی باعث می شود ژن ها در این مناطق جهش های تخریب کننده را حفظ کنند و به مرور از بین بروند. این فکر منطقی به نظر میرسد که عاملی باعث شده تبادل قطعات بزرگ DNA بین X و Y متوقف شود. اما اینکه چه زمان و چگونه نوترکیبی متوقف شده تا ده ها سال نامشخص بود.

تلاش ها در 5 سال اخیر شکاف های بسیاری را پر کرده است، برای مثال در سال 1999 محققان در کمبریج ماساچوست نشان دادند که Y توانایی مبادله بخش هایی DNA Xی خود با X را از دست داده است. از دست دادن این فرآیند نوترکیبی باعث روبه زوال رفتن Y شده است.

چه عاملی باعث از بین رفتن توانایی نوترکیبی بین X وY شده است؟ در ابتدای حیات در اجداد اولیه پستانداران کنونی X و Y  قطعاتی از DNA را در حین میوز با هم مبادله می کردند تا زمانی که قسمتی از DNAی Y تغییر کرده است یا از Y جدا شده است که این قسمت معادل بخشی که روی X قرار داشته بوده است. چون نوترکیبی به دو قطعه مشابه DNA که از طول کنار هم قرار گرفته اند نیاز دارد، یک چنین تغییر در Y نوترکیبی های آینده بین این کروموزوم ها را سرکوب کرده است.

هنگامی که ما توالی 19 ژن در مناطق غیر نوترکیب شونده روی Y و X را مشخص کردیم دریافتیم که نوترکیبی در یک حادثه مهم مشخص متوقف شده است. بطور عموم اگر نوترکیبی بین دو ژن متوقف شود توالی آنها به مرور زمان تغییر می کند. اگر تفاوت های کمی بین این دو ژن مفروض وجود داشته باشد مشخص میشود نوترکیبی اخیرا متوقف شده است، اما اگر تفاوت ها زیاد باشد توقف نوترکیبی در زمان بسیار قدیمی تری صورت گرفته است. بیشتر کروموزوم های Y و X جانوران در 4 گروه تقسیم بندی می شوند. وضعیت Y و X  در هر گروه مشخص می کند که نوترکیبی در یک زمان خاص در اعضای آن گروه توقف شده است اما هر گروه بصورت آشکار از دیگری متفاوت است. در طی این روند تفاوت پیدا کردن ژنهای روی Y و مشابهشان روی  X شروع میشود و ژنهای SRYی جاندار متفاوت از ژن SRYی والد نرش می شود. سایر گروه های جانداران که در بین این گروه ها قرار گرفته اند تفاوت های پیش رونده ای را پیدا می کنند. زیست شناسان با مطالعه توالی DNA گونه های مختلف می توانند محاسبه کنند که ژنهای همولوگ در چه زمانی شروع به تغییر و مجزا شدن کردند.

این مقایسات نشان داد که اجداد اتوزومال Y و X در زمانی در خزندگان که قبل از ظهور پستانداران زندگی می کردند کاملا شبیه به هم بوده اند اما پستانداران تخم گذار مثل پلاتی پوس و اکیدنه هم دارای ژنهای SRY و هم مناطق DNA غیر نوترکیبی هستند. این تفاوت اشاره دارد که در حدود 300 میلیون سال پیش که ژن SRY بوجود آمده است نوترکیبی هم تا حدی متوقف شده است. ما با تجزیه و تحلیل اطلاعات حاصل ازاین ساعت مولکولی اطلاعات بیشتری را بدست آوردیم. زیست شناسان میتوانند سرعتی را که توالی DNA یه مرور زمان تغییر می کند تعیین کنند.با ضرب کردن تفاوت کلی بین جفت های Y و X در سرعت تخمین زده شده نتیجه گیری کردیم که اولین توقف نوترکیبی بین 240 تا 320 میلیون سال پیش، اتفاق افتاده است. مطالعات بعدی مشخص کرد که تغییر بعدی بین 130 تا 170 میلیون سال قبل اتفاق افتاده است.

قبل از پیدایش کیسه داران (ماندکانگارو) که از آنها هم پستانداران جفت دار بوجود آمدند سومین تغییر بوجود آمد که 80 تا 130 میلیون سال پیش است. چهارمین و آخرین تغییر 30 تا 50 میلیون سال پیش، بعد از پیدایش میمون ها بوجود آمد برخی ژنها در مناطق غیر نوترکیبی Y پروتئین هایی را کد می کنند که تفاوت کمی با پروتئین های کد شده در مناطق مشابهشان روی X دارند حتی در جانورانی که در آخر رده تکاملی  قرار گرفته اند. این حفظ شدگی احتمالا توسط یکی از قانون های ساده تکامل توضیح داده می شود: اگر ژنی وجودش برای حیات قطعی باشد آن ژن حفظ خواهد شد. به عبارت دیگر ژنهایی در Y که کمترین تغییر را داشته اند در حقیقت «ژن های خانه دار» نامیده می شوند که تقریبا لازم است در همه سلول ها تظاهر پیدا کنند و برای حیات سلول لازمند.

جبران از دست رفته ها

یکی از یافته های اصلی و شگفت انگیز تحقیقات نشان داد که از دست دادن نوترکیبی بین Y و X  و در نتیجه حذف برخی ژنهای Y باید بوسیله یک فرآیند سلولی ادامه یابد، و آن «جبران تخریب ها»ست.

اما دلایل جبران تخریب همه ژنها در هر سلولی فعال نیستند اما هنگامی که یک سلول پروتئین خاصی را نیاز داشته باشد سلول، نسخه های ژنی آن پروتئین خاص را روی آلل های پدری و مادری روشن می کند. مقدار تظاهر هر ژن به خوبی برای تامین نیاز رشد و نمو روز به روز سلول برنامه ریزی شده است، بنابر این اگر آن ژنها از Y از بین بروند تولید پروتئین های وابسته ایشان هم بطور فاجعه آمیزی در جانوران نر نصف میشود، مگر آنکه ترفندهای جبران کننده ای ایجاد شود.

بسیاری از جانداران نظیر مگس سرکه این نابرابری را توسط دو برابر کردن فعالیت ژنها X که از روی Y حذف شده اند، جبران می کنند. سایر جانداران یک استراتژی پیچیده را بکار میگیرند. ابتدا فعالیت ژنهای X را هم در نرها و هم در ماده ها افزایش می دهند. این کار میزان پروتئین ها در نرها را تامین می کند، اما میزان پروتئین را در ماده ها به میزان بیش از حدی افزایش؛ در فرآیندی که غیر فعال کردن X نامیده میشود، سلول های جنینی ماده در مراحل ابتدایی حیات بطور تصادفی یکی از ژنهایی که در یکی از دو کروموزوم X قرار دارد را خاموش می کند. سلولهای مجاور ممکن است ژنهای متفاوت دیگری از X را خاموش کنند اما همه نسل هایی که از یک سلول ایجاد می شوند الگوی غیر فعال سازی یکسانی دارند.

اگرچه غیر فعال سازی X مدت زمان طولانی است که به عنوان دلیلی برای کم بودن ژنهای روی Y مطرح شده است اما دلیل آن شناخته شده نبود. اگر از بین رفتن ژنهای Y با غیرفعال سازی X همراه شود آنگاه ژنهای X که اعمال مهمی دارند که روی Y هم مشابهشان را داریم ازغیرفعال شدن طفره میروند. بنابراین سطح اینگونه پروتئین ها را هم در زنان مشابه مردان نگه میدارند.

با مطالعه X و Y در دو جفت گونه پستاندار، محققان دریافتند که نسخه های مشابه X ژنهای کارکننده Y در طی غیر فعال شدن نجات پیدا می کنند. این مطالعات همچنین مشخص کرد که غیر فعال شدن X اگرچه در یک لحظه تکامل جانداراتفاق می افتد اما همه کروموزوم X را در یک زمان درگیر نمی کند بلکه بصورت ژن به ژن و تکه به تکه نه دفعتا" غیر فعال شدن کل یک کروموزوم است.

ایده های جدید

بطور عجیبی مناطق غیر نوترکیب شونده Y نه تنها تعدادی الل ژنهای با ارزش روی X را دارند بلکه دارای یک جفت ژن موثر در باروری مردان هم می باشند.

آن دسته از ژنهایی که منحصرا در بیضه ها تظاهر پیدا می کنند به جرات میتوان گفت که در تولید اسپرم نقش دارند. برخی از این ژنها به نظر می رسد از سایر کروموزوم های اتوزوم بر رویY آمده اند. بقیه به نظر میرسد از ابتدا بر رویY قرار داشته اند اما بطور ابتدایی دارای هدف متفاوتی بوده اند و در حقیقت اعمال متفاوتی را در طول زمان بدست آورده اند. از بین رفتن برخی از ژنهای روی Y در طول تکامل هم یک موضوع مهم از لحاظ تکاملی است؛ اما موضوع دوم که تا همین اواخر ناشناخته بود بدست آوردن ژنهای باروری توسط این کروموزوم است.

نظریه های گوناگون در مورد نیروهایی که Y را جاذب این ژنها کرده است، توافق نظر ندارند. گونه ها بطور کلی ممکن است از جدا کردن ژنهای نرینه که برای ماده ها مضر است یا اهمیتی برای آنها ندارد سود ببرند. همچنین ممکن است که قرار گرفتن ژنهای باروری بر روی Y آنها را محافظت کند به گونه ای که از جنس نری به جنس نر دیگر منتقل شوند بودن اینکه مجبور باشند ماده ها را دور بزنند. شگفتی دیگر از اینجا ناشی می شود که چگونه ژنهای باروری توانسته اند در عدم حضور نوترکیبی در شرایطی که سایر ژنهای رویY از بین رفته اند حفظ شوند. پاسخ این سوال میتواند در این امر قرار داشته باشد که ژنهای باروری در نسخه های متعددی رویY وجود دارند.

این چنین مضاعف سازی ژنی میتواند اثر مخرب جهش را خنثی کند، چون معمولا جهش یک نسخه از ژن را در طول یک زمان مشخص غیر فعال می کند و در این حال ژن دیگر برای انجام وظیفه خودش وجود دارد و همچنین دوباره به عنوان بذری برای تکثیر خودش باقی می ماند. تکامل کرووزوم های جنسی در انسان مورد مطالعه زیادی قرار گرفته است. با مقایساتی که با سایر گونه ها انجام شد معلوم شد که اصول عمومی که باعث پیدایش کروموزوم های جنسی در سایر گونه ها شده است مستقل از پستانداران می باشد.

برخی از این جانداران مثل پرنده ها و پروانه ها از سیستم W-Z در تعیین جنسیت استفاده می کنند. در این جانداران اگر یک نسخه از کروموزوم جنسی به ارث برسد که W نامیده می شود تولید جنس ماده می کند و اگر دو نسخه Z از کروموزوم جنسی به ارث برد جنین نر خواهد شد. یک نکته اصلی این است که کروموزوم های جنسی از اتوزوم ها مشتق شده اند اما اتوزوم های تحت تاثیر قرار گرفته ممکن است متفاوت باشد. برای مثال کروموزوم های W و Z در پرندگان از کروموزوم های اتوزومال متفاوت از آنهایی که X و Y را در پستانداران ایجاد کرده اند می باشند و نیز Y و X مگس سرکه هم از اتوزومال های دیگری مشتق شده اند. در بیشتر گونه های تولید مثل کننده از طریق جنسی زمانی کروموزوم های جنسی بوجود آمده اند و در طی چند مرحله تفاوت های بیشتری پیدا کرده اند: سرکوب شدن نوترکیبی، حذف ژنهای بخش های نوترکیب شونده کروموزوم های جنسی ویژه (Y و W) و در نهایت جبران توسط سایر کروموزوم ها. در زمان یکسانی کروموزوم های جنسی ویژه در موارد بسیاری برای باروری اهمیت پیدا کرده اند مانند Y در حیوانات و حشرات .

همچنین این تغییرات مسوول آینده جنس نر خواهد بود ممکن است این چرخه ادامه پیدا کند تا همه مناطق نوترکیب شونده بین X و Y از بین بروند و در نهایت در حدود هزار تا یک میلیون سال دیگر کل Y از بین برود! مطالعات جدید مشخص کرده است که نرها قادرند ژن های اصلی برای زنده ماندن و باروری شان را حفظ کنند اما همه اینها در حد یک تئوری باقی می مانند. تحقیقات بر روی ژن ها اغلب برای برطرف کردن نواقص ژنتیکی صورت می گیرد. برخی از تحقیقات بر روی کروموزوم Y با فکر نهایی چگونگی عقیمی مردان صورت گرفت اما تعداد کمی از  مطالعات بر روی نحوه درمان انجام شد.

به صورت بیشتر و بیشتر ژن هایی که روی کروموزوم های X و Y قرار گرفته اند به وسیله تحقیقات پزشکی و تلاش های تعیین توالی DNA شناسایی می شوند و دانشمندانی که دارای افکار بررسی تکاملی هستند هم به اطلاعات کم قناعت نمی کنند چرا که ژن های جدید مطالب جدیدی را در مورد گذشته X و Y به آنها می آموزد. و در حقیقت زمانی که تحقیقات نتیجه بدهد ژن ها داستان های طولانی و پرباری برای گفتن به ما دارند.

چرا من عقیم هستم؟در پی روشن شدن تاریخ کروموزوهای جنسی، محققان ژنتیک  با هدف توجیه علت تعدادی از عقیمی ها کروموزوم Y را مطالعه می کنند. در نیمی از زوج های نابارور مشکل بصورت کلی یا جزئی به مرد برمی گردد. گاه علت ناباروری تولید ناکافی اسپرم یا عدم تولید آن لست. اغلب ریشه این موارد نامشخص است. مطالعات جدید پیشنهاد می کند که Y دارای یک یا تعداد بیشتری ژن مسئول باروری است که حذف یک یا تعداد بیشتری از آنها در 10 درصد مردانی که مشکل کاهش یا عدم تولید اسپرم دارند علت این نارسایی است .

محققان ابتدا در دهه 1970 نقش در باروری را برای Y استنباط کردند و این هنگامی بود که آنها با استفاده از میکروسکوپ در کروموزوم Y مردان بیمار دیدند که حذف های کوچکی در این کروموزوم آنها وجود دارد. امروزه محققان میدانند که حذف در یکی از 3 منطقه خاص روی Y میتواند علت ناباروری باشد و آنها یاد گرفتند که هرکدام از این مناطق به نام های AZF (عامل ازواسپر فاکتور ) aوb وc. شامل ژنهای چند گانه ای است. بسیاری از ژنهای این مناطق برای ساخت اسپرم موثرند، اگرچه ثابت شده است که بر هم کنش بین آنها با سایر ژنهای باروری که برروی اتوزوم ها قرار دارند وجود دارد.

تعدادی از متخصصان ناباروری از حذف های کروموزوم Y به عنوان بخشی از کار تشخیص شان استفاده می کنند. اگر مردانی با اینگونه حذف های ژنتیکی پیدا بشوند، ممکن است که روش ICSI (تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم ) در مورد آنها بکار رود که اسپرمی که از بیضه های آنها بدست آمده در آزمایشگاه به داخل تخمک تزریق می شود.

متاسفانه پسرهایی که با این روش تولید می شوند همان مشکل پدرشان در لقاح را دارند. اگر روزی محققان عمل دقیق پروتئین هایی را که توسط ژنهای مناطق AZF ساخته می شوند تعیین کنند ممکن است مردان نابارور را با جانشین کردن پروتئین های از دست رفته یا جانشین کردن ژنهایی که از دست داده اند درمان کنند. همچنین این اطلاعات می تواند در ساختن وسایل و داروهایی برای تخریب سیستم تولید اسپرم و داروهای ضدباروری مردان مفید باشد.

تخریب کروموزوم Y در چهار مرحله که در حدود 300 میلیون سال پیش آغاز شده اتفاق افتاده است. این اتفاق پس از آن رخ داده که اجداد خزنده مانند پستانداران یک ژن جدید به نام SRY را بر روی یکی از کروموزوم های اتوزومال خود کسب کرد. هر واقعه شامل از بین رفتن تبادل DNA (نوترکیبی) بین X و Y در طول میوز است (میوز: تقسیم سلولی که باعث تولید اسپرم و تخمک می شود) اگر تبادل DNA متوقف شود ژن های آن مناطق فعالیت خودشان را از دست می دهند و تخریب می گردند. این روند به صورت بسیار ساده شده، نشان داده شده است. برای مثال، Y واقا در طول زمان به طور موقتی گسترش پیدا کرده است (به وسیله وصل شدن DNAهای اتوزومی به مناطقی که قابلیت نوترکیبی دارند، قبل از آنکه ناتوانی در نوترکیبی رخ دهد. ) 

تکامل غیر فعال شدن X: خاموش شدن بیشتر ژن ها در روی یکی از کروموزوم های X در جنس ماده در یک فرآیند تدریجی اتفاق می افتد (یک یا تعداد محدودی ژن در یک زمان) و این فرآیند برای جبران ژن های از دست رفته روی Y صورت گرفته است. یک اثر غیر فعال شدن X در گربه های کالیکو دیده می شود. تعیین رنگ موی گربه به عهده ژنی است که بر روی کروموزوم X واقع شده است. گربه های ماده ای که برای یک X، ژن نارنجی و بر روی X دیگر ژن سیاه را دارند بر حسب اینکه در هر سلول کدام ژن غیر فعال باشد بعضی مناطق سیاه و برخی نارنجی دارند.یک ژن متفاوت دیگر مسئول مناطق سفید است.(برای درک بهتر، رنگ ها به عنوان مثال ذکر شده اند.)     

 Scientific American, Feb. 2001

منبع:

     مجله اطلاعات علمی


حمایت از سایت

هدف از راه اندازی این سایت بالا بردن سطح آگاهی و اطلاعات علمی و عمومی و همچنین ارائه مطالب جامع و کامل در تمامی زمینه های علمی، پزشکی، نجوم و ... به شما عزیزان می باشد. از آنجایی که اداره و پایداری سایت ملزم به پرداخت هزینه می باشد بنابراین احتیاج به پشتیبانی و حمایت شما داریم. در صورت تمایل از "اینجا" به تلسمیک کمک کنید.
با تشکر فراوان - مدیریت پایگاه علمی فرهنگی تلسمیک

تبلیغات

تبلیغات

دیدن این مطالب نیز به شما توصیه می شود:

درباره این مطلب (0) نظر ارسال شده است. شما هم نظری ارسال کنید:
نام شما:
رايانامه*:
تارنما:
کد تاييد*:
ارسال نظر به صورت خصوصي - نظرات خصوصي نمايش داده نخواهند شد.

به چند نکته در ارسال نظر توجه کنيد:
لطفاً نظرات غير مرتبط با اين مطلب را اينجا ارسال نکنيد.
رايانامه شما منتشر نخواهد شد.
برای مشاهده تارنما نظردهنده روی نام کلیک کنید.
نظرات شما پس از تاييد مديريت نمايش داده خواهد شد.

تبلیغات